Use it!
STAPPENPLAN
Het werken met documentaires op scholen is een boeiende en waardevolle aanvulling op het educatieve aanbod voor zowel docenten als leerlingen. Onze ervaring is dat documentaires die een invoelbaar beeld laten zien van de werkelijkheid met herkenbare hoofdrolspelers een uitstekend middel kunnen zijn om een meer emphatische blik op de wereld te ontwikkelen, om tolerantie te bevorderen en vooroordelen en discriminatie tegen te gaan. En als je nog geen ervaring hebt met het gebruik van documentaires als leermiddel, helpt deze stap-voor-stap handleiding je op weg.
In de ontwikkeling van onze werkwijze is gebruikgemaakt van (auteurs)documentaires van makers met een geëngageerde en artistieke blik. Door een herkenbaar en begrijpelijk verhaal kan de kijker zich identificeren met de hoofdpersoon, zich in die situatie verplaatsen, sympathie voelen en leren verschillen als waardevol te zien. Met deze uitgangspunten hebben we een werkwijze ontwikkeld als inspiratiebron om documentair filmmateriaal in de eigen lessen te gebruiken
Documentair – realistisch, echt, herkenbaar – filmmateriaal kan aanleiding zijn voor emoties en stevige discussie in het klaslokaal.
We stellen voor eerst een gezamenlijke inventarisatie te doen om een beeld te krijgen van de behoeften en gevoeligheden van de leerlingen. De leerkracht bepaalt de uiteindelijke keuze van de documentaire.
Voorbereiding
De juiste film selecteren – hoe doe je dat?
De eerste stap is het selecteren van een passende documentaire. Het is aan te raden onderzoek te doen naar de sociaal-culturele context, het lesprogramma en de behoeften van de leerlingen. Bekijk als docent altijd eerst zelf de documentaire. Zo kun je inschatten of het onderwerp gevoelig ligt bij bepaalde leerlingen en je voorbereiden op hun mogelijke reacties.
Wij bieden ondersteuning via onze Bronnen pagina, met festivals en professionele organisaties die advies kunnen geven. Daar vind je een breed educatief aanbod en kun je zoeken op onderwerp, leeftijd, taal, type school en lengte van de film. En als je in de onderbouw van het voortgezet onderwijs begint met het kijken van films biedt dit interessante mogelijkheden, om met de feedback van de leerlingen, een beeld te krijgen van de de ontwikkeling van de competenties van een leerling.
Samen een documentaire kijken is een gedeelde ervaring en kan een goed startpunt zijn om moeilijke onderwerpen met leerlingen bespreekbaar te maken. Documentaires kunnen helpen om informatie over te brengen, de houding van leerlingen te veranderen en leerlingen actief te betrekken in de lessen.
Voor een goed beeld van de schoolcontext hebben we een enquête voor de leerlingen ontwikkeld die de docent helpt bij het kiezen van een film die past bij het curriculum én aansluit bij de belevingswereld van de leerlingen.
Soms is het lastig een geschikte film te vinden. We ontwikkelden een aantal selectiecriteria die hierbij kunnen helpen.
De Films waar we in dit project gebruik van hebben gemaakt
Bulgarije: Bayer and the Bees
The National Vocational School of Veterinary “Prof. Dr. D. Dimov ” Lovech is de oudste veterinaire MBO opleiding in Bulgarije. De pilot vertoningen en lessen vonden plaats met de studenten van docenten Engels en biologie.
Litouwen: Seahorse, 2020, 16′, DE, geregisseerd door Nele Dehnenkamp, trailer:
Priekulė’s Ieva Simonaitytė gymnasium is een grote middelbare school waar 72 leraren werkzaam zijn, waaronder 5 specialisten: psycholoog, sociaal pedagoge, logopedist, speciaal pedagoog. 3 schoolleiders zijn verantwoordelijk voor het sociale en emotionele programma van de hele school. Bij het project waren 2 leraren betrokken, de school heeft een sterke focus op de emotionele ontwikkeling van leerlingen.
In dit project heeft de school samengewerkt met het Inconvenient Film Festival.
Hongarije: Divas (Dívák), 2021, 89′, HU, geregisseerd door Máté Kőrösi, trailer:
Kürt Alternatief Gymnasium, is een privéschool waar de leerlingen een democratische opvoeding krijgen. De leerlingen, leerkrachten en ouders zijn intensief betrokken bij het leven op de school en hebben op verschillende manieren inspraak in de manier waarop de lessen vorm krijgen. De pilot is uitgevoerd in de lessen Engels, Deens en Drama.
Nederland: The Circle, 2019, 15′, Verenigd Koninkrijk, geregisseerd door Lanre Malaolu, trailer:
De pilot lessen werden begeleid door trainers en vakdocenten van de SKVR en Changes and Chances. De SKVR is een stichting die zich specialiseert in kunsteducatie en is werkzaam voor het Rotterdamse onderwijs. De pilots hebben plaatsgevonden op 2 middelbare scholen en op een middelbare beroepsopleiding. De verschillende vakdocenten – een cultureel antropoloog, een drama- en filmdocent en twee documentaire filmers – werkten daarin samen met de trainers van Changes and Chances.
Terugkoppeling
Reflectie – Feedback – Impact
‘Reflectie is essentieel voor effectief leren. Leerlingen moeten nadenken over hoe ze hun doelen bereiken. Leren gebeurt niet door de ervaring op zich – je moet in het proces de tijd en moeite nemen om na te denken over je denken, voelen en handelen. We leren het beste door onze ervaringen onder woorden te brengen.’ – uit de Feedback Handleiding voor leerlingen
Leerlingen hebben vaak al een mening over de onderwerpen die ze te zien krijgen en in het leerproces is het de moeite waard om vast te leggen hoe ze daar uitdrukking aan geven. Laat hen vooraf hun mening geven over het thema van de film en noteer dit startpunt. Vraag het opnieuw na elke stap in het leerproces om een beeld te krijgen van veranderingen in hun houding of ten aanzien van hun opvattingen. Suggesties staan in de infographic.
Het is belangrijk om tijdens de lessen een veilige sfeer te creëren en onze ervaring is dat leerlingen nieuwsgierig zijn, vooral als de docent vooraf naar hun mening over het onderwerp heeft gevraagd.
De filmvertoning
De filmvertoning vormt het startpunt van de lessen. Richt deze les zo in dat het voelt als een bijzondere gezamenlijke ervaring. En besteed niet alleen aandacht aan het onderwerp van de film, maar ook aan de filmische aspecten. Aan de wijze waarop de maker met beelden, sfeer, muziek, geluid en door de montage het onderwerp in beeld brengt. Door de leerlingen van tevoren te vertellen op welke aspecten ze moeten letten, zijn ze na het kijken wellicht beter in staat te vertellen over hun ervaring en hoe ze de documentaire hebben begrepen.
Als we willen achterhalen welke impact de film op de leerlingen heeft, kunnen we het beste de vertoning beginnen zonder inleidende tekst die te veel vertelt over het verhaal en de hoofdpersonen. Zo voorkomen we dat hun kijkervaring door ons wordt ingekleurd en onbewust wordt beïnvloed.
Locatie
Bedenk van tevoren welke omstandigheden het beste passen bij het kijken van de film. Een klaslokaal, een bioscoop of een alternatieve plek in de buurt. De vertoning kan een individueel moment zijn voor een klas dat door de docent wordt georganiseerd of wellicht is het kijken van de film onderdeel van een gezamenlijk programma met een festival.
Als je in een klaslokaal kijkt raden we aan de ruimte in te richten als een kleine bioscoop, de tafels naar de zijkant van de kamer te verplaatsen en de stoelen in rijen te plaatsen voor het scherm. Hiermee wordt de gebruikelijke zitopstelling verbroken en is het ook gemakkelijker om na het kijken ruimte te maken voor verwerkingsopdracht in de groep.
Rechten
Een documentaire is een auteursrechtelijk beschermd werk waarvan de vertoningsrechten liggen bij de producent, regisseur of distributeur van de films. We moeten altijd proberen dit te respecteren. De ervaring leert dat rechthebbenden hun film graag aan een jong publiek vertonen voor educatieve doeleinden. En betrek als het mogelijk is de regisseur bij het kijken van een film: door met hem of haar in gesprek te gaan, biedt een breder perspectief op het onderwerp.
Op de pagina Bronnen hebben we een lijst verzameld met filmcollecties, festivals en professionele organisaties die sterk maken voor de – gratis – vertoning van documentair filmmateriaal in de klas.
Emoties verwerken
In ons project riep het kijken van de documentaires bij de leerlingen zeer uiteenlopende emoties op – van enthousiasme, ontroering en verontwaardiging tot verveling. Alle emoties zijn daarbij even belangrijk en veelzeggend. En soms waren de leerlingen die zich vervelen tijdens het kijken het meest actief in het verwerken van de film: misschien juist omdat het moeilijk is precies te verwoorden wat de film bij hen opriep. Al deze informatie is belangrijk om succesvol met de leerlingen te kunnen werken.
Het is belangrijk dat deelname aan de verwerkingslessen in een veilige sfeer kan plaatsvinden. Alleen aanwezigheid en meekijken kan al voldoende zijn en leidt dat later in het leerproces tot een actievere vorm van participatie en reflectie.
En vraag om feedback na de vertoning van de film en na de verwerkingsles. Door de deelnemers doorlopend op verschillende manieren te bevragen, krijg je een beeld van en hoe de houding van de leerlingen ten opzichte van het onderwerp verandert.
Hieronder staat een voorbeeld van een eenvoudige oefening die we hebben gebruikt om de houding van de leerlingen in het proces te monitoren. De leerkracht formuleert vragen op basis van de lesdoelen en de leerlingen ‘kiezen met hun voeten’.
Teken een cirkel op de vloer van het klaslokaal en verdelen deze in 4 delen. Elk deel vertegenwoordigt een opvatting: bijvoorbeeld: 1, ik hou niet van kaas, 2, er zijn kazen die ik lekker vind, 3, ik hou van kaas, 4, ik zou altijd kaas eten. Vraag de leerlingen om in het gedeelte van de kring te gaan staan en de stelling te kiezen die bij hen past. Leg vast – door te tellen of met een foto – hoe de meningen zijn verdeeld. Herhaal deze oefening in de verschillende fases van het leerproces, tijdens de voorbereiding, na het kijken van de film, na de verwerking en uiteindelijk na de veldoefening. De resultaten zijn een goede aanleiding om klassikaal te bespreken hoe je over een thema of onderwerp kunt nadenken en hoe – gedurende een proces – je opvattingen kunnen veranderen.
In dit project hebben we vooral gezocht naar activerende en verbeeldende (artistieke) werkvormen om de emoties die een film oproept verder te verkennen.
Bekijk hoe onze leraren dat hebben gedaan in in:
Litouwen Hongarije
Bulgarije Nederlands
Veldwerk
De 4e stap in de MAGIC werkwijze is het veldwerk. Het veldwerk is een excursie, werkbezoek, opdracht of (kleine) maatschappelijke stage gekoppeld aan het thema uit de documentaire. Het doel is om de leerlingen in de praktijk te laten ervaren waarover ze in de documentaire al iets hebben geleerd en gezien.
Deze stap in het leerproces is niet voor alle leerlingen even comfortabel. Leerlingen zullen zich wellicht meer op hun gemak voelen en succesvoller zijn in hun veldwerk als ze – bijvoorbeeld na het bekijken van een documentaire over dakloosheid – uit verschillende opties kunnen kiezen om de filmervaring te vertalen naar een praktische opdracht. Je kunt denken aan een bezoek aan een opvanghuis, vrijwilligerswerk bij voedseluitgifte of door zelf op school een kleding-inzamelingsactie te organiseren.
De leerkracht speelt een belangrijke rol in de voorbereiding op het veldwerk. Wat past er bij de leerlingen; hoe zelfstandig kunnen ze daar mee aan de slag gaan. En praktisch: wat is er nodig om een veldwerk goed voor te bereiden; wat wil je weten; hoe kies je de plekken die je zou willen bezoeken en een goede taakverdeling (wie maakt de afspraken).
En neem als afsluiting van het proces de tijd om de ervaringen uit het veldwerk klassikaal met elkaar te bespreken. Hoe kijken de leerlingen terug op het proces, wat waren de eerste gedachten en gevoelens, hoe kijken zij nu naar het onderwerp? Wat is er veranderd?
Het is onze ervaring dat juist door persoonlijke ontmoetingen met anderen de leerlingen maatschappelijke vraagstukken uit een film in een breder perspectief plaatsen en met een meer kritische blik en met meer empathie kijken naar dat stukje wereld waarmee zij kennis hebben gemaakt.
MAGIC ontwikkelt de volgende kerncompetenties:
Kennis, Kritisch denken, Mediageletterdheid, Empathie, Communicatieve vaardigheden, Onderzoek, Vakoverschrijdende verbanden, Ethisch bewustzijn, Mondiaal bewustzijn, Creatieve expressie, Culturele competentie, Historisch onderzoek, Milieubewustzijn, Bewustzijn van sociale rechtvaardigheid, Maatschappelijke betrokkenheid, Kennis van filmesthetiek, Bewustzijn en kennis van filmtaal